Planet Kita, Amanah Bersama
Pengenalan
Hari Alam Sekitar Sedunia mengingatkan bahawa planet ini bukan hanya sumber hidup, tetapi amanah bersama yang memerlukan pengurusan berhemah. Ia membuka ruang untuk menilai apa yang telah dipelajari dan apa yang perlu dijangkakan pada masa hadapan. Di Malaysia, empat komponen utama iaitu hutan dan biodiversiti, ekosistem hidupan liar, pembangunan lestari serta tadbir urus yang menjadi asas pembentukan hala tuju alam sekitar negara. Dengan tekanan pembangunan, perubahan iklim dan peningkatan keperluan sumber, memahami keempat-empat aspek ini secara menyeluruh memberi gambaran tepat terhadap pencapaian dan cabaran semasa.
Dalam aspek hutan dan biodiversiti, Malaysia belajar bahawa keluasan hutan semata-mata tidak mencukupi sebagai ukuran pemuliharaan. Walaupun negara mengekalkan lebih 55% litupan hutan, kawasan hutan berkeadaan baik semakin berkurang, terutamanya di negeri seperti Kelantan, Pahang dan Johor akibat pembalakan, perluasan ladang durian Musang King serta pembangunan infrastruktur (FAO, 2020). Data satelit juga menunjukkan peningkatan kehilangan hutan di daerah seperti Gua Musang dan Raub antara 2015–2022. Program Central Forest Spine (CFS) menjadi contoh penting bagaimana penyambungan habitat melalui koridor ekologi dapat mengekalkan pergerakan gajah, tapir dan harimau. Namun kemajuan pelaksanaannya tidak sekata antara negeri. Malaysia belajar bahawa pemuliharaan hutan memerlukan integrasi teknologi seperti GIS, rondaan digital, serta pembiayaan alternatif seperti kredit karbon untuk mengurangkan kebergantungan negeri terhadap hasil pembalakan.
Hari Alam Sekitar Sedunia mengingatkan bahawa planet ini bukan hanya sumber hidup, tetapi amanah bersama yang memerlukan pengurusan berhemah. Ia membuka ruang untuk menilai apa yang telah dipelajari dan apa yang perlu dijangkakan pada masa hadapan. Di Malaysia, empat komponen utama iaitu hutan dan biodiversiti, ekosistem hidupan liar, pembangunan lestari serta tadbir urus yang menjadi asas pembentukan hala tuju alam sekitar negara. Dengan tekanan pembangunan, perubahan iklim dan peningkatan keperluan sumber, memahami keempat-empat aspek ini secara menyeluruh memberi gambaran tepat terhadap pencapaian dan cabaran semasa.
Dalam aspek hutan dan biodiversiti, Malaysia belajar bahawa keluasan hutan semata-mata tidak mencukupi sebagai ukuran pemuliharaan. Walaupun negara mengekalkan lebih 55% litupan hutan, kawasan hutan berkeadaan baik semakin berkurang, terutamanya di negeri seperti Kelantan, Pahang dan Johor akibat pembalakan, perluasan ladang durian Musang King serta pembangunan infrastruktur (FAO, 2020). Data satelit juga menunjukkan peningkatan kehilangan hutan di daerah seperti Gua Musang dan Raub antara 2015–2022. Program Central Forest Spine (CFS) menjadi contoh penting bagaimana penyambungan habitat melalui koridor ekologi dapat mengekalkan pergerakan gajah, tapir dan harimau. Namun kemajuan pelaksanaannya tidak sekata antara negeri. Malaysia belajar bahawa pemuliharaan hutan memerlukan integrasi teknologi seperti GIS, rondaan digital, serta pembiayaan alternatif seperti kredit karbon untuk mengurangkan kebergantungan negeri terhadap hasil pembalakan.
Priority-ecological-linkages-of-the-Central-Forest-Spine-in-Peninsular-Malaysia
Konflik manusia–hidupan liar
Dari sudut hidupan liar dan ekosistem, pengalaman Malaysia menekankan bahawa kehilangan habitat merupakan faktor utama konflik manusia–hidupan liar. Statistik PERHILITAN menunjukkan peningkatan kes konflik gajah di Pahang, Johor dan Perak sejak sedekad lalu, manakala insiden harimau memasuki kampung di Terengganu dan Kelantan turut meningkat (DWNP, 2020). Walaupun program konservasi seperti National Tiger Conservation Action Plan (NTCAP), pemasangan kamera perangkap serta operasi anti-pemburu haram (Ops Bersepadu Khazanah) menunjukkan hasil positif, populasi harimau Malaya masih berada pada tahap kritikal. Malaysia belajar bahawa perlindungan hidupan liar tidak hanya bergantung kepada kawasan perlindungan, tetapi memerlukan kerjasama masyarakat setempat. Contohnya, Projek Harimau Kertas di Royal Belum menunjukkan bagaimana komuniti Orang Asli Jahai memainkan peranan penting dalam rondaan hutan dan pemantauan pemburu.
Dalam dimensi pembangunan lestari dan masyarakat, Malaysia belajar bahawa kesedaran sahaja tidak mencukupi tanpa perubahan tingkah laku dan sokongan sistemik. Program kitar semula, pengurangan sisa dan penggunaan tenaga boleh diperbaharui menunjukkan peningkatan, namun kadar kitar semula negara masih sekitar 33%, jauh dari sasaran 40% (UNEP, 2021). Di bandar besar seperti Kuala Lumpur, konsep pembangunan berorientasikan transit (TOD) dan bandar rendah karbon mula dilaksanakan tetapi memerlukan perluasan ke bandar-bandar lain seperti Johor Bahru dan Kota Kinabalu. Di peringkat komuniti, kejayaan projek seperti Taman Eko-Rimba Bukit Nanas dan Laman Rekreasi Tasik Biru Kundang menunjukkan bahawa ruang hijau yang berkualiti mampu meningkatkan kesedaran masyarakat terhadap hubungan antara kesejahteraan manusia dan alam sekitar. Pengalaman ini mengajar bahawa pembangunan lestari perlu dilihat sebagai nilai kehidupan, bukan sekadar agenda dasar.
Dalam aspek tadbir urus, dasar dan masa depan, Malaysia belajar bahawa dasar yang kukuh tidak semestinya menjamin keberkesanan di lapangan. Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, dasar biodiversiti dan dasar perubahan iklim menyediakan rangka kerja kukuh, namun cabaran pelaksanaan seperti ketidakselarasan kerajaan negeri–persekutuan serta kekangan penguatkuasaan masih wujud. Contohnya, isu pembukaan ladang durian berskala besar di Raub berlaku walaupun kawasan tersebut berada berhampiran habitat gajah dan hutan simpan. Namun, langkah positif seperti penggunaan data satelit Global Forest Watch, sistem amaran awal kebakaran hutan dan penyediaan Pelan Hala Tuju Teknologi Hijau Malaysia menunjukkan bahawa Malaysia semakin bersedia bergerak ke arah tadbir urus berdasarkan data. Ke hadapan, kerjasama serantau ASEAN dalam isu jerebu merentas sempadan dan pengurusan sungai seperti Sungai Golok serta Sungai Johor menunjukkan pentingnya pendekatan diplomatik dalam isu alam sekitar.
Dari sudut hidupan liar dan ekosistem, pengalaman Malaysia menekankan bahawa kehilangan habitat merupakan faktor utama konflik manusia–hidupan liar. Statistik PERHILITAN menunjukkan peningkatan kes konflik gajah di Pahang, Johor dan Perak sejak sedekad lalu, manakala insiden harimau memasuki kampung di Terengganu dan Kelantan turut meningkat (DWNP, 2020). Walaupun program konservasi seperti National Tiger Conservation Action Plan (NTCAP), pemasangan kamera perangkap serta operasi anti-pemburu haram (Ops Bersepadu Khazanah) menunjukkan hasil positif, populasi harimau Malaya masih berada pada tahap kritikal. Malaysia belajar bahawa perlindungan hidupan liar tidak hanya bergantung kepada kawasan perlindungan, tetapi memerlukan kerjasama masyarakat setempat. Contohnya, Projek Harimau Kertas di Royal Belum menunjukkan bagaimana komuniti Orang Asli Jahai memainkan peranan penting dalam rondaan hutan dan pemantauan pemburu.
Dalam dimensi pembangunan lestari dan masyarakat, Malaysia belajar bahawa kesedaran sahaja tidak mencukupi tanpa perubahan tingkah laku dan sokongan sistemik. Program kitar semula, pengurangan sisa dan penggunaan tenaga boleh diperbaharui menunjukkan peningkatan, namun kadar kitar semula negara masih sekitar 33%, jauh dari sasaran 40% (UNEP, 2021). Di bandar besar seperti Kuala Lumpur, konsep pembangunan berorientasikan transit (TOD) dan bandar rendah karbon mula dilaksanakan tetapi memerlukan perluasan ke bandar-bandar lain seperti Johor Bahru dan Kota Kinabalu. Di peringkat komuniti, kejayaan projek seperti Taman Eko-Rimba Bukit Nanas dan Laman Rekreasi Tasik Biru Kundang menunjukkan bahawa ruang hijau yang berkualiti mampu meningkatkan kesedaran masyarakat terhadap hubungan antara kesejahteraan manusia dan alam sekitar. Pengalaman ini mengajar bahawa pembangunan lestari perlu dilihat sebagai nilai kehidupan, bukan sekadar agenda dasar.
Dalam aspek tadbir urus, dasar dan masa depan, Malaysia belajar bahawa dasar yang kukuh tidak semestinya menjamin keberkesanan di lapangan. Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, dasar biodiversiti dan dasar perubahan iklim menyediakan rangka kerja kukuh, namun cabaran pelaksanaan seperti ketidakselarasan kerajaan negeri–persekutuan serta kekangan penguatkuasaan masih wujud. Contohnya, isu pembukaan ladang durian berskala besar di Raub berlaku walaupun kawasan tersebut berada berhampiran habitat gajah dan hutan simpan. Namun, langkah positif seperti penggunaan data satelit Global Forest Watch, sistem amaran awal kebakaran hutan dan penyediaan Pelan Hala Tuju Teknologi Hijau Malaysia menunjukkan bahawa Malaysia semakin bersedia bergerak ke arah tadbir urus berdasarkan data. Ke hadapan, kerjasama serantau ASEAN dalam isu jerebu merentas sempadan dan pengurusan sungai seperti Sungai Golok serta Sungai Johor menunjukkan pentingnya pendekatan diplomatik dalam isu alam sekitar.
Malayan tiger
Kesimpulan
Secara keseluruhan, apa yang Malaysia boleh pelajari ialah bahawa pemuliharaan alam sekitar bukan tanggungjawab satu pihak, tetapi amanah bersama yang memerlukan penyertaan masyarakat, sektor swasta, kerajaan dan komuniti setempat. Masa depan yang diharapkan ialah sistem pengurusan alam sekitar yang berasaskan data, inklusif, dan responsif terhadap perubahan iklim. Dengan komitmen kolektif, Malaysia berpotensi menjadi contoh negara yang berjaya mengintegrasikan pembangunan dan pemuliharaan. Hari Alam Sekitar Sedunia mengingatkan bahawa kelestarian planet adalah warisan untuk generasi akan datang, dan setiap tindakan hari ini menentukan keadaan bumi esok.
Rujukan
Department of Wildlife and National Parks. (2020). Human–wildlife conflict annual report.
Food and Agriculture Organization. (2020). State of the world’s forests: Biodiversity and ecosystem services.
Global Forest Watch. (2023). Malaysia forest change data.
International Union for Conservation of Nature. (2021). Malaysia biodiversity update.
United Nations Environment Programme. (2021). Inclusive and sustainable development pathways.
World Bank. (2022). Climate risk and resilient development in Southeast Asia.
Secara keseluruhan, apa yang Malaysia boleh pelajari ialah bahawa pemuliharaan alam sekitar bukan tanggungjawab satu pihak, tetapi amanah bersama yang memerlukan penyertaan masyarakat, sektor swasta, kerajaan dan komuniti setempat. Masa depan yang diharapkan ialah sistem pengurusan alam sekitar yang berasaskan data, inklusif, dan responsif terhadap perubahan iklim. Dengan komitmen kolektif, Malaysia berpotensi menjadi contoh negara yang berjaya mengintegrasikan pembangunan dan pemuliharaan. Hari Alam Sekitar Sedunia mengingatkan bahawa kelestarian planet adalah warisan untuk generasi akan datang, dan setiap tindakan hari ini menentukan keadaan bumi esok.
Rujukan
Department of Wildlife and National Parks. (2020). Human–wildlife conflict annual report.
Food and Agriculture Organization. (2020). State of the world’s forests: Biodiversity and ecosystem services.
Global Forest Watch. (2023). Malaysia forest change data.
International Union for Conservation of Nature. (2021). Malaysia biodiversity update.
United Nations Environment Programme. (2021). Inclusive and sustainable development pathways.
World Bank. (2022). Climate risk and resilient development in Southeast Asia.
