Bisfenol-A

Dalam beberapa dekad kebelakangan ini, kesedaran mengenai kesan kesihatan akibat pendedahan kepada bahan toksik alam sekitar telah meningkat dikalangan masyarakat global (Monisha et al., 2014). Bisfenol A (BPA) merupakan sejenis xenobiotik atau bahan kimia pengganggu endokrin (endocrine disrupting chemical, EDC) yang digunakan secara meluas dalam industri sebagai salah satu bahan dalam pembuatan plastik (Von et al., 2010; Lim et al., 2017). EDC ialah bahan kimia dalam persekitaran yang boleh mengganggu fungsi dan perkembangan normal sistem tubuh badan (Miao et al., 2011).

Hati merupakan salah satu organ utama dalam proses detoksifikasi xenobiotik dan metabolisme, oleh itu ia amat sensitif terhadap kesan BPA walaupun pada tahap pendedahan yang rendah (Moon et al., 2012). EDC bertindak dengan bersaing dengan hormon semula jadi dalam badan untuk mengikat kepada reseptor nuklear (nuclear receptor, NR). Oleh kerana kemampuan binding affinity EDC adalah jauh lebih tinggi, maka ia akan berjaya dalam persaingan ini dan seterusnya mengubah fungsi tisu yang bertindak balas dengannya (Diamanti-Kandarakis et al., 2009). Menurut Pusat Kawalan dan Pencegahan Penyakit (CDC), kanak-kanak lebih mudah terdedah dan lebih rentan (susceptible) terhadap kesan BPA berbanding orang dewasa disebabkan hormon dan sistem dalam badan mereka masih dalam proses pertumbuhan (Diamanti-Kandarakis et al., 2009). Dalam kalangan kanak-kanak, pendedahan kepada BPA boleh menyebabkan gangguan kepada hati, diabetes, gangguan hormon dan otak (Frederica & Julie, 2011; Brouard et al., 2016). Kajian menunjukkan bahawa BPA boleh menyebabkan keradangan hati melalui pembentukan spesies oksigen reaktif (reactive oxygen species, ROS) (Eid et al., 2015). ROS memainkan peranan penting dalam pembentukan patologi dan boleh menyebabkan kerosakan tisu, penyahaktifan pelbagai enzim serta pengubahan protein reseptor yang terlibat dalam isyarat sel (Prahalathan et al., 2004).

Penulisan ini adalah berfokus kepada hasil kajian mengenai kesan pendedahan BPA terhadap struktur histologi hati dalam model tikus prapubertas. Dalam kajian ini, model haiwan telah didedahkan kepada BPA melalui kaedah oral selama enam minggu di dalam makmal. Dengan menggunakan penganalisis imej, perubahan histologi hati diukur bagi menilai tahap keabnormalan di peringkat selular. Kajian ini menyediakan maklumat saintifik berkenaan tahap kesan gangguan BPA terhadap hati, iaitu organ utama dalam metabolisme dan perkumuhan bahan toksik, khususnya pada peringkat sel. Selain itu, kajian ini juga bertujuan meningkatkan kesedaran dalam kalangan masyarakat, pelajar, sarjana, ahli akademik dan NGO mengenai kesan bahaya BPA terhadap kesihatan manusia.

Pemeriksaan histopatologi menunjukkan perubahan yang ketara dalam tisu hati haiwan ujikaji berikutan pendedahan kepada bahan kimia Bisfenol A (BPA) selepas enam minggu berbanding dengan hati tikus yang tidak terdedah kepada BPA (Rajah 1) kelihatan normal tanpa tanda-tanda kerosakan seperti kematian sel (nekrosis), saluran darah yang tersumbat, atau pembesaran ruang antara sel. Dalam Rajah 2, hati tikus yang terdedah kepada BPA menunjukkan ruang tidak normal yang besar, akibat kerosakan struktur dalaman sel hati. Sel-sel hati membesar dan terdapat pengumpulan bahan asing dalamnya, disertai kehadiran banyak sel Kupffer, iaitu sel imun dalam hati (Marmugi et al., 2012; Ronn et al., 2013). Oleh kerana hati merupakan organ utama untuk menyahtoksik bahan asing, kajian ini mendapati peningkatan saiz dan berat hati yang diperhatikan mungkin menunjukkan tindak balas fisiologi badan dalam usaha menyingkirkan lebih banyak BPA. Pembesaran ini berkemungkinan besar disebabkan oleh pertumbuhan sel hati (hipertrofi) dan peningkatan struktur dalaman seperti retikulum endoplasma licin yang terlibat dalam detoksifikasi (Abdel-Wahab, 2014).

BPA ialah sebatian kimia yang berfungsi sebagai pengganggu endokrin, iaitu bahan yang boleh meniru atau mengganggu fungsi hormon semula jadi dalam badan manusia. Ia boleh mempengaruhi bagaimana hormon dihasilkan, dihantar, digunakan dan disingkirkan dari badan (Von Goetz et al., 2010). Kajian juga menunjukkan bahawa kanak-kanak kecil sangat sensitif terhadap kesan BPA (Diamanti-Kandarakis et al., 2009). Selain itu, BPA boleh mengganggu keseimbangan fungsi hati (homeostasis hepatik), terutamanya jika pendedahan berlaku ketika peringkat awal kehidupan. Antaranya termasuk perubahan dalam ekspresi gen, pengumpulan lemak dalam hati dan tekanan oksidatif yang boleh merosakkan tisu (Marmugi et al., 2012). BPA juga dikaitkan dengan kerosakan DNA dan ketoksikan genetik, serta boleh mencetuskan kematian sel secara apoptosis (Iso et al., 2006). Hepatosit, iaitu sel utama dalam hati, merangkumi sekitar 80% daripada keseluruhan sel dalam hati (Kmieć, 2001). Ia memainkan peranan penting dalam penghasilan pelbagai protein seperti albumin, lipoprotein, globulin, faktor pembekuan darah dan hormon (Talwar & Srivastava, 2002). Apabila DNA dalam hepatosit rosak akibat pendedahan kepada BPA, sel-sel ini boleh mengalami kematian sel secara terancang, atau apoptosis, yang dapat dikesan melalui perubahan morfologi yang ketara.

Hasil kajian ini menunjukkan bahawa penggunaan pelbagai produk plastic secara meluas dan berpanjangan dalam masyarakat boleh mengundang risiko terdedah kepada BPA yang boleh membawa kepada kesan kemudaratan kesihatan. Sehubungan itu, penggunaan BPA dalam pelbagai industri dan sebagai bahan tambahan dalam pembuatan plastik perlu dikawal dan dikurangkan dengan adanya pemantauan dan garis panduan oleh pihak berkuasa. Selain itu, cara pengendalian bekas plastik juga perlu dilakukan dengan betul bagi mengelakkan pendedahan yang tidak disengajakan kepada BPA. Langkah-langkah ini penting untuk mengurangkan risiko kesihatan yang berkaitan dengan bahan kimia yang boleh mengganggu sistem hormon tubuh manusia seperti BPA.

Lim, X. F., Ng, Y. H., Tran, T. T., & Tran, T. A. (2017). Characterization and health risk assessment of bisphenol A and its analogues in toys in Singapore. Chemosphere, 174, 360–366.

Monisha, J., Tenzin, T., Naresh, A., Blessy, B. M., Krishnamoorthy, G., & Suganthi, R. (2014). Toxicity, mechanism and health effects of some heavy metals. Interdisciplinary Toxicology, 7(2), 60–72.

Von Goetz, N., Wormuth, M., Scheringer, M., & Hungerbühler, K. (2010). Bisphenol A: How the most relevant exposure sources contribute to total consumer exposure. Risk Analysis, 30(3), 473–487.


4) Miao, M., Yuan, W., Zhu, G., He, X., & Li, D.K. (2011). In utero exposure to bisphenol-A and anogenital distance of male offspring. Birth Defects Research Part A: Clinical and Molecular Teratology, 91(10), 867–872.

5) Moon, M.K., Jeong, I.K., Lee, J.H., Shin, J.H., Kim, M.K., & Cho, Y.M. (2012). Long-term oral exposure to bisphenol A induces glucose intolerance and insulin resistance. The Journal of Endocrinology, 214(2), 145–151.

6) Diamanti-Kandarakis, E., Bourguignon, J.P., Giudice, L.C., Hauser, R., Prins, G.S., Soto, A.M., Zoeller, R.T., & Gore, A.C. (2009). Endocrine-disrupting chemicals: An Endocrine Society scientific statement. Endocrine Reviews, 30(4), 293–342.

7) Frederica, P., & Julie, G. (2011). Bisphenol A and human health: A review of the literature. Reproductive Toxicology, 31(3), 278–294.

8) Brouard, C., Scheringer, M., & Wang, Z. (2016). Human exposure to BPA: A review on the worldwide use, production, occurrence in the environment, and potential health effects. Environment International, 89-90, 124–135.

9) Eid, N., Ito, Y., Otsuki, Y., & Yoshida, M. (2015). BPA-induced hepatotoxicity: Role of oxidative stress and mitochondrial dysfunction. Environmental Toxicology and Pharmacology, 39(3), 1276–1285.

10) Prahalathan, C., Selvakumar, E., & Varalakshmi, P. (2004). Protective role of lipoic acid on cyclophosphamide-induced oxidative hepatic injury in rat. Archives of Toxicology, 78(8), 432–437.

11) Abdel-Wahab, W. M. (2014). Protective effects of taurine against bisphenol A-induced hepatic toxicity in rats. Journal of Basic and Clinical Physiology and Pharmacology, 25(3), 291–298.

12) Diamanti-Kandarakis, E., Bourguignon, J. P., Giudice, L. C., Hauser, R., Prins, G. S., Soto, A. M., ... & Gore, A. C. (2009). Endocrine-disrupting chemicals: an Endocrine Society scientific statement. Endocrine Reviews, 30(4), 293–342.

13) Iso, T., Watanabe, T., & Iwamoto, T. (2006). DNA damage induced by bisphenol A and estradiol through estrogenic activity. Biological & Pharmaceutical Bulletin, 29(2), 206–210.

14) Kmieć, Z. (2001). Cooperation of liver cells in health and disease. Advances in Anatomy, Embryology and Cell Biology, 161, 1–151.

15) Marmugi, A., Lasserre, F., Beuzelin, D., Ducheix, S., Huc, L., Polizzi, A., ... & Guillou, H. (2012). Adverse effects of long-term exposure to bisphenol A during adulthood leading to hyperglycemia and hypercholesterolemia in mice. Toxicology, 325, 133–143.

16) Ronn, M., Lind, L., Orberg, J., Kullberg, J., Soderberg, S., Larsson, A., ... & Lind, P. M. (2013). Bisphenol A is related to circulating levels of adiponectin, leptin and ghrelin, but not to fat mass or fat distribution in humans. Chemosphere, 93(9), 1285–1289.

17) Talwar, G. P., & Srivastava, L. M. (2002). Textbook of Biochemistry and Human Biology. Prentice-Hall of India.

18) Von Goetz, N., Wormuth, M., Scheringer, M., & Hungerbühler, K. (2010). Bisphenol A: How the most relevant exposure sources contribute to total consumer exposure. Risk Analysis: An International Journal, 30(3), 473–487.