Kesan Riak (Ripple Effect): Bagaimana Komuniti Membentuk Pemuliharaan Sungai
PENGENALAN
Sungai adalah talian hayat yang menghubungkan ekosistem dan mengekalkan kehidupan. Sungai berfungsi lebih daripada saluran air semata-mata. Sungai menyediakan air untuk minuman, pertanian, dan industri. Sungai menyokong biodiversiti, menawarkan peluang rekreasi dan membentuk landskap. Walau bagaimanapun, pencemaran mengganggu keseimbangan ekosistem sungai dan menjejaskan kelestarian alam semula jadi. Banyak sungai di Malaysia menghadapi pencemaran, kemerosotan habitat, dan ancaman penggunaan bahan kimia dan baja berlebihan.
Di Selangor sahaja, tahun 2022, antara sungai utama yang mempunyai nilai purata kualiti air yang rendah (Kelas III) adalah Sungai Klang dan Sungai Buloh. Punca pencemaran ini adalah daripada aktiviti kerja tanah dan pembuangan sisa pepejal. Selain daripada itu, pencemaran juga berpunca daripada pelepasan air kumbahan tanpa rawatan atau separa terawat, tapak pelupusan sampah, aktiviti penternakan dan kegiatan pertanian.
Pada bulan Julai 2024, hampir keseluruhan Lembah Kelang hampir lumpuh kerana empat Loji Rawatan Air (LRA) dihenti tugas akibat daripada pencemaran bau di Sungai Kundang dan Sungai Sembah, Selangor, susulan kebocoran tangki sebuah kilang plastik di Kuang.
Oleh itu, kunci kepada kelangsungan hidup sungai terletak pada penglibatan masyarakat.
Langkah awal adalah untuk meningkatkan kesedaran dalam masyarakat. Kajian yang dijalankan di Kelantan, Malaysia, mendapati bahawa air sisa isi rumah, pembuangan sisa pepejal, dan hakisan tebing sungai merupakan punca pencemaran yang ketara di Sungai Kelantan. Anehnya, separuh daripada responden tidak menyedari kesan aktiviti ini terhadap kos rawatan air dan bekalan air (Lihat Too, Chan, & Narimah, 2020).
Satu lagi kajian mengenai kesedaran masyarakat telah dijalankan di Terengganu dan melibatkan 373 responden yang tinggal berhampiran sungai tercemar di sekitar Negeri Terengganu. Kajian ini menekankan bahawa pengetahuan dan pendedahan kepada mesej alam sekitar melalui media adalah faktor penting yang mempengaruhi tingkah laku pemuliharaan responden. Penemuan ini menekankan kepentingan pengetahuan dan pendedahan media dalam membentuk sikap dan tingkah laku orang ramai terhadap pemuliharaan sungai (Wan Nor Azilawanie & Aziz, 2020).
Inisiatif akar umbi dalam masyarakat adalah penting. Program pembersihan sungai perlu diadakan lebih kerap. Usaha pemulihan alam sekitar, seperti pemulihan tanah lembap dan penghutanan semula, membantu memulihkan ekosistem yang rosak. Ini boleh dianggap sebagai usaha akar umbi.
PERANAN MASYARAKAT
Selain daripada itu, masyarakat juga boleh memainkan peranan penting dalam menjaga kesihatan sungai dengan memerhati dan melaporkan aktiviti di sekitar mereka secara aktif. Pendekatan proaktif ini membolehkan kawalan pencemaran yang berkesan dan campur tangan yang tepat pada masanya apabila perlu.
Bagaimanapun, melibatkan ahli masyarakat secara aktif dalam pemantauan dan pengukuran kualiti air sungai adalah cara paling berkesan untuk melindungi sungai. Masyarakat memerlukan sekurang-kurangnya pemahaman asas tentang pemantauan dan pengukuran kualiti sungai.
Penglibatan masyarakat bukan sekadar pilihan; ia adalah satu keperluan. Masyarakat yang berminat untuk terlibat dalam pemuliharaan sungai boleh mengambil bahagian dalam pemantauan sungai, bengkel pendidikan alam sekitar, dan program jangkauan yang diketuai oleh NGO dan universiti tempatan.
Masyarakat tempatan boleh belajar bagaimana untuk memantau dan mengukur kualiti air sungai, kerana tindakan komuniti adalah penyelesaiannya. Apabila masyarakat tempatan bersama-sama menangani isu pencemaran sungai, mereka boleh memberi impak sebenar dan melindungi bekalan air mereka. Akhirnya, ini membawa kepada pemerkasaan tempatan yang lebih besar kerana masyarakat menunjukkan tanggungjawab dan pemilikan sungai.
Setelah sesuatu masyarakat setempat belajar cara memantau dan mengukur kualiti ekosistem sungainya, mereka boleh berkongsi pengetahuan ini dengan komuniti lain. Ini akan mewujudkan kesan riak. Kesan riak merujuk kepada penyebaran kesan atau kesan yang terhasil daripada peristiwa atau tindakan awal, sama seperti riak air yang mengembang merentasi permukaan air apabila objek dijatuhkan ke dalamnya.
Kesan riak ini dikira sebagai berjaya apabila semua masyarakat sekitar mula berusaha memelihara alam semula jadi khususnya persekitaran sungai berdekatan rumah mereka. Kesan riak ini boleh memberi kesan yang meluas dan saling berkaitan, mempengaruhi kualiti hidup, kesihatan ekosistem dan kelestarian secara positif untuk semua yang hilir sungai.
Kerana itu lah, Fakulti Perhutanan dan Alam Sekitar (FHAS) di Universiti Putra Malaysia (UPM) telah menganjurkan program pemindahan ilmu pemantauan sungai kepada masyarakat setempat yang tinggal di sepanjang Sungai Gombak pada tahun 2023. Dr Rohasliney Hashim telah mengetuai program tersebut bersama pelajar tiga Bacelor Pengurusan Alam Sekitar (BPAS) iaitu Khairul Fikri Abdul Salam, Fathinah Uzma Muhammad Jamil, Mohammad Hanafi bin ABdullah, Nurul Iman Hidayah, Mohammad Asri and Wang Huiming (pelajar antarabangsa, China).
Sungai Gombak mengalir melalui sepuluh kampung bandar, dan salah satu daripadanya, Kampung Changkat, yang telah dipilih untuk program pemantauan sungai (Rajah 1). Kampung Changkat merupakan kampung kedua di hilir Sungai Gombak sebelum Kampung Kerdas dan Sungai Gombak ini akhirnya bercantum dengan Sungai Klang.
Sungai adalah talian hayat yang menghubungkan ekosistem dan mengekalkan kehidupan. Sungai berfungsi lebih daripada saluran air semata-mata. Sungai menyediakan air untuk minuman, pertanian, dan industri. Sungai menyokong biodiversiti, menawarkan peluang rekreasi dan membentuk landskap. Walau bagaimanapun, pencemaran mengganggu keseimbangan ekosistem sungai dan menjejaskan kelestarian alam semula jadi. Banyak sungai di Malaysia menghadapi pencemaran, kemerosotan habitat, dan ancaman penggunaan bahan kimia dan baja berlebihan.
Di Selangor sahaja, tahun 2022, antara sungai utama yang mempunyai nilai purata kualiti air yang rendah (Kelas III) adalah Sungai Klang dan Sungai Buloh. Punca pencemaran ini adalah daripada aktiviti kerja tanah dan pembuangan sisa pepejal. Selain daripada itu, pencemaran juga berpunca daripada pelepasan air kumbahan tanpa rawatan atau separa terawat, tapak pelupusan sampah, aktiviti penternakan dan kegiatan pertanian.
Pada bulan Julai 2024, hampir keseluruhan Lembah Kelang hampir lumpuh kerana empat Loji Rawatan Air (LRA) dihenti tugas akibat daripada pencemaran bau di Sungai Kundang dan Sungai Sembah, Selangor, susulan kebocoran tangki sebuah kilang plastik di Kuang.
Oleh itu, kunci kepada kelangsungan hidup sungai terletak pada penglibatan masyarakat.
Langkah awal adalah untuk meningkatkan kesedaran dalam masyarakat. Kajian yang dijalankan di Kelantan, Malaysia, mendapati bahawa air sisa isi rumah, pembuangan sisa pepejal, dan hakisan tebing sungai merupakan punca pencemaran yang ketara di Sungai Kelantan. Anehnya, separuh daripada responden tidak menyedari kesan aktiviti ini terhadap kos rawatan air dan bekalan air (Lihat Too, Chan, & Narimah, 2020).
Satu lagi kajian mengenai kesedaran masyarakat telah dijalankan di Terengganu dan melibatkan 373 responden yang tinggal berhampiran sungai tercemar di sekitar Negeri Terengganu. Kajian ini menekankan bahawa pengetahuan dan pendedahan kepada mesej alam sekitar melalui media adalah faktor penting yang mempengaruhi tingkah laku pemuliharaan responden. Penemuan ini menekankan kepentingan pengetahuan dan pendedahan media dalam membentuk sikap dan tingkah laku orang ramai terhadap pemuliharaan sungai (Wan Nor Azilawanie & Aziz, 2020).
Inisiatif akar umbi dalam masyarakat adalah penting. Program pembersihan sungai perlu diadakan lebih kerap. Usaha pemulihan alam sekitar, seperti pemulihan tanah lembap dan penghutanan semula, membantu memulihkan ekosistem yang rosak. Ini boleh dianggap sebagai usaha akar umbi.
PERANAN MASYARAKAT
Selain daripada itu, masyarakat juga boleh memainkan peranan penting dalam menjaga kesihatan sungai dengan memerhati dan melaporkan aktiviti di sekitar mereka secara aktif. Pendekatan proaktif ini membolehkan kawalan pencemaran yang berkesan dan campur tangan yang tepat pada masanya apabila perlu.
Bagaimanapun, melibatkan ahli masyarakat secara aktif dalam pemantauan dan pengukuran kualiti air sungai adalah cara paling berkesan untuk melindungi sungai. Masyarakat memerlukan sekurang-kurangnya pemahaman asas tentang pemantauan dan pengukuran kualiti sungai.
Penglibatan masyarakat bukan sekadar pilihan; ia adalah satu keperluan. Masyarakat yang berminat untuk terlibat dalam pemuliharaan sungai boleh mengambil bahagian dalam pemantauan sungai, bengkel pendidikan alam sekitar, dan program jangkauan yang diketuai oleh NGO dan universiti tempatan.
Masyarakat tempatan boleh belajar bagaimana untuk memantau dan mengukur kualiti air sungai, kerana tindakan komuniti adalah penyelesaiannya. Apabila masyarakat tempatan bersama-sama menangani isu pencemaran sungai, mereka boleh memberi impak sebenar dan melindungi bekalan air mereka. Akhirnya, ini membawa kepada pemerkasaan tempatan yang lebih besar kerana masyarakat menunjukkan tanggungjawab dan pemilikan sungai.
Setelah sesuatu masyarakat setempat belajar cara memantau dan mengukur kualiti ekosistem sungainya, mereka boleh berkongsi pengetahuan ini dengan komuniti lain. Ini akan mewujudkan kesan riak. Kesan riak merujuk kepada penyebaran kesan atau kesan yang terhasil daripada peristiwa atau tindakan awal, sama seperti riak air yang mengembang merentasi permukaan air apabila objek dijatuhkan ke dalamnya.
Kesan riak ini dikira sebagai berjaya apabila semua masyarakat sekitar mula berusaha memelihara alam semula jadi khususnya persekitaran sungai berdekatan rumah mereka. Kesan riak ini boleh memberi kesan yang meluas dan saling berkaitan, mempengaruhi kualiti hidup, kesihatan ekosistem dan kelestarian secara positif untuk semua yang hilir sungai.
Kerana itu lah, Fakulti Perhutanan dan Alam Sekitar (FHAS) di Universiti Putra Malaysia (UPM) telah menganjurkan program pemindahan ilmu pemantauan sungai kepada masyarakat setempat yang tinggal di sepanjang Sungai Gombak pada tahun 2023. Dr Rohasliney Hashim telah mengetuai program tersebut bersama pelajar tiga Bacelor Pengurusan Alam Sekitar (BPAS) iaitu Khairul Fikri Abdul Salam, Fathinah Uzma Muhammad Jamil, Mohammad Hanafi bin ABdullah, Nurul Iman Hidayah, Mohammad Asri and Wang Huiming (pelajar antarabangsa, China).
Sungai Gombak mengalir melalui sepuluh kampung bandar, dan salah satu daripadanya, Kampung Changkat, yang telah dipilih untuk program pemantauan sungai (Rajah 1). Kampung Changkat merupakan kampung kedua di hilir Sungai Gombak sebelum Kampung Kerdas dan Sungai Gombak ini akhirnya bercantum dengan Sungai Klang.
Rajah 1. Sepuluh wakil penduduk Kg. Changkat yang mengikuti bengkel pemantauan dan pengukuran kualiti air sungai menggunakan kaedah fizikal, kimia dan biologikal pada 15
Program selama tiga hari telah dijalankan untuk memperkenalkan sepuluh orang wakil penduduk kampung kepada teknik dan kaedah pemantauan dan pengukuran kualiti air sungai dengan menggunakan tiga kaedah berbeza: pengukuran secara fizikal, kimia dan biologikal. Wakil penduduk telah dilatih menggunakan peralatan untuk mengukur kualiti air. Mereka kemudiannya dipantau oleh pasukan UPM selama sebulan sambil menjalankan pemantauan sungai secara bebas (Rajah 2). Matlamatnya adalah untuk pengetahuan ini dipindahkan kepada sembilan komuniti lain di sepanjang Sungai Gombak dan mewujudkan kesan riak.
Rajah 2. Salah seorang penduduk Kg. Changkat, Puan Aziah melaksanakan pemgukuran kualiti air dengan dipantau oleh pelajar BPAS, UPM.
KESIMPULAN
Kesimpulannya, masyarakat bertanggungjawab menjaga ekosistem di persekitaran kawasan rumah mereka. Mereka boleh mendapatkan pengetahuan daripada pakar dan menggunakan ilmu yang diperolehi untuk memulihara alam sekitar mereka dan menjaganya demi generasi akan datang. Masyarakat tempatan boleh berkongsi pengetahuan berharga yang diperoleh daripada kursus pemantauan alam sekitar dengan komuniti jiran. Dengan bekerjasama, mereka mengambil tindakan kolektif dan memenuhi peranan mereka sebagai khalifah dalam pemeliharaan ekologi. Kesan riak ini akan menjadi cara yang berkesan untuk komuniti tempatan membentuk pemuliharaan sungai mereka.
Kesimpulannya, masyarakat bertanggungjawab menjaga ekosistem di persekitaran kawasan rumah mereka. Mereka boleh mendapatkan pengetahuan daripada pakar dan menggunakan ilmu yang diperolehi untuk memulihara alam sekitar mereka dan menjaganya demi generasi akan datang. Masyarakat tempatan boleh berkongsi pengetahuan berharga yang diperoleh daripada kursus pemantauan alam sekitar dengan komuniti jiran. Dengan bekerjasama, mereka mengambil tindakan kolektif dan memenuhi peranan mereka sebagai khalifah dalam pemeliharaan ekologi. Kesan riak ini akan menjadi cara yang berkesan untuk komuniti tempatan membentuk pemuliharaan sungai mereka.
